Sultanija Valida: carski vakuf u srcu Sjenice

Jedina carska džamija u Srbiji, podignuta 1870. godine, ima kupolu promjera oko 15 metara bez ijednog stuba. Historičar Esad Rahić ističe da je ona jedan od dragulja izuzetno bogatog kulturnog naslijeđa Sandžaka.

SJENICA – Na blagom uzvišenju u centru Sjenice, preko puta zgrade lokalne uprave, više vijekova, stoji zdanje koje se ne može zaobići. Džamija Pertevnihal Valide sultanije, koju mještani kraće zovu „Sultanija Valida”, jedan je od simbola ovog sandžačkog grada na jugozapadu Srbije. Ova zadužbina majke Abdulaziza, 32. osmanskog sultana i 111. islamskog halife, uz sarajevsku nosi status „carske” ili „careve”, jer ju je podigla vladarska porodica. Danas je zaštićeni spomenik kulture.

Dragulj sandžačke riznice

Predsjednik Društva historičara Sandžaka Esad Rahić naglašava da sjenička džamija nije usamljen primjer.

• „Sandžak ima izuzetno bogato nepokretno kulturno nasljeđe, od stećaka i srednjovjekovnih manastira do osmanskih džamija, hanova, česmi i čaršija. Na malom prostoru susreću se slojevi više civilizacija i vjera, i to je naše najveće bogatstvo. Sultan Valide džamija u Sjenici jedan je od dragulja te riznice I ona nije samo vjerski objekat, već svjedočanstvo jednog vremena i graditeljskog umijeća. Naša je obaveza da takve spomenike čuvamo, istražujemo, predstavimo i domaćoj i stranoj javnosti”, kaže Rahić.

Žena koja je utjecala na tri sultana

Graditeljem se formalno smatra sam sultan Abdulaziz Han, ali bogomolja nosi ime njegove majke. Ko je zapravo bila Pertevnihal, odnosno Pertevnijal, kako je češće bilježe izvori?

Rahić je pisao o njenom životu i navodi da je rođena 1812. godine, ali da historičari nemaju jedinstven stav o njenom porijeklu. Najčešće se spominje da je bila Čerkeskinja, a postoje i tvrdnje o kurdskom ili rumunskom porijeklu. Prema nekim podacima zvala se Besime, a na dvoru je, piše Rahić, „dobila laskavo ime Pertevnijal, svjetlost ili sjaj sreće”.

Kupila ju je Esma sultanija, sestra Mahmuda II, i poklonila je sultanovom haremu. Godine 1830. rodila je Abdulaziza. Kada je on 1861. stupio na prijesto, dobila je titulu valide sultanije i znatan politički utjecaj. Prema Rahiću, utjecala je na trojicu vladara: Mahmuda II, vlastitog sina i Abdulhamida II. Savremenici su je opisivali kao ekstravagantnu, a njeno miješanje u državne poslove doprinijelo je nestabilnosti sinovljeve vladavine. Umrla je 1883. u palati Ortaköy i ukopana je u turbetu Valide sultan džamije u istanbulskom Aksaraju. Iza sebe je ostavila i mekteb, biblioteku, medresu i česme.

Najzapadnija carska džamija u Evropi

Kada je 1870. počela gradnja, Sjenica nije imala ni pet hiljada stanovnika, a od 1864. bila je sjedište Novopazarskog sandžaka, najzapadnijeg dijela osmanske države. Zdanje je tada bilo najzapadnija carska džamija u Evropi. Ovakve „azizije” podizane su duž granica carstva da bi svjedočile o njegovoj snazi i ponovnom rađanju. I prema današnjim mjerilima, sjenička džamija je impozantna.

Graditeljski je ova bogomolja jedinstvena. Kube promjera oko 15 metara praktično se oslanja na jednu drvenu gredu. Preko drvene konstrukcije nanošena je mješavina blata i slame, a zatim olovni listovi kao zaštita od snijega i kiše. Takav spoj prirodnih materijala odolijeva i ekstremnim klimatskim uslovima, čestim na Pešteri.

Unutrašnje zidove i kupolu prekriva horosan, malter od živog kreča i konjske dlake. Ovaj čvrst i za zrak polupropusan materijal sačuvao je drvenu konstrukciju suhom sve do danas. Objekat je zidan od bijelog kamena i materijala s ovog podneblja, na kamenim šipovima, pa je bilo predviđeno i grijanje vodenom parom, hipokaustom. Danas džamija ima podno grijanje.

Ima jednu munaru s jednim šerefetom. Unutrašnjost je nekada bila obojena svijetloplavom, tirkiznom bojom, koja je u to doba bila sultanovo obilježje. Od osamdesetih godina prostor je više puta restauriran i prepravljan, pa na zidovima danas nema kaligrafije ni ornamentike. Ogromno kube natkriljuje čitav prostor za klanjanje, a svjetlost ulazi kroz drvene prozore u podnožju kupole: po dva sa strana i tri u nivou mihraba.

Sačuvani su originalni mihrab, drveni mahfil (galerija) i drveni stubovi na kojima počiva dio unutrašnjosti. Ćurs je uklonjen, a mimber je mijenjan nekoliko puta. Iznad mahfila nalaze se tri manja kubeta.

Nedovršeno carsko djelo

Gradnja nikada nije dovršena jer je nedostajalo novca. O tome svjedoče originalne kamene osnove stubova koji su trebali nositi kupole trijema. Na fasadi su ostali ukrasi, plastika u obliku koncentričnih krugova s desne strane simbolizira univerzum, a ona s lijeve dženet.

U Prvom svjetskom ratu austrougarska vojska skinula je olovne ploče s krova da bi od njih livila municiju. Otuda je džamija nosila i ime „Kuršumli”, a zbog boje kamena zvali su je i „Bijela”. Tokom istog rata pod njenom kupolom održana je Sjenička konferencija, a kroz historiju je bila središte brojnih zbivanja.

Narod i danas prepričava predanje o njenom nastanku. Hajduci i odmetnici navodno su opljačkali karavanu sultanije Pertevnihal, a kada su joj roba i dukati vraćeni, naredila je da se u Sjenici podigne džamija.

Obnova i novi život

Turska agencija za saradnju i koordinaciju (TIKA) obnovila je zdanje 2019. godine. Uređeni su avlija i novi šadrvan, a iznad ulaznih vrata postavljen je tarih koji ranije nije postojao. Imam Hazar Dacić ističe da džamija prima više od hiljadu vjernika, ne računajući harem i trijem.

Rada S.