Kula Motrilja je čuvar historijskog identiteta Novog Pazara

Kula Motrilja, jedan od najprepoznatljivijih simbola Novog Pazara, vijekovima zauzima posebno mjesto u historiji i vizuelnom identitetu grada. Nekada osmatračnica sa koje se nadgledao grad i čuvao prostor Novopazarske tvrđave, danas je obnovljen kulturni prostor, otvoren za posjetioce i kulturno-umjetničke programe, kojim upravlja Kulturni centar Novi Pazar.

Smještena na Novopazarskoj tvrđavi, u neposrednoj blizini Stare čaršije i samog gradskog jezgra, Motrilja je jedna od rijetkih građevina koja istovremeno pripada historijskom i svakodnevnom životu Novog Pazara. Generacije Novopazaraca odrastale su uz bedeme tvrđave, šetale Gradskim parkom i sastajale se kod Motrilje, pa je njen značaj odavno prevazišao prvobitnu vojnu funkciju. A upravo je osmatranje bilo razlog njenog postojanja.

Arheolog novopazarskog Muzeja „Ras“ Mustafa Baltić objašnjava da je zadatak Kule Motrilje bio čuvanje bedema, od zapadne do sjeveroistočne tabije. Međutim, njena uloga nije bila ograničena samo na odbranu tvrđave.

U mirnodopskim periodima sa Kule se posmatrao grad i pratilo ono što se u njemu događa. To je bilo naročito značajno u vrijeme kada je veliki dio Novog Pazara bio građen od drveta, zbog čega je jedna od važnih uloga stražara bila da sa visine uoče eventualni požar i na vrijeme upozore stanovništvo.

Motrilja je tako vijekovima bila svojevrsno oko grada, mjesto sa kojeg se pratilo šta se događa izvan bedema, ali i unutar same čaršije. Njena historija neraskidivo je povezana sa razvojem Novopazarske tvrđave i strateškim položajem grada. Novi Pazar je od svog nastanka bio važna trgovačka i saobraćajna tačka, a njegov položaj uticao je i na potrebu za jačanjem odbrambenog sistema.

Prema Baltićevim navodima, Kula Motrilja vezuje se za period od XVI vijeka, dok njen strateški značaj posebno raste tokom kasnijih obnova tvrđave. Nakon Bečkog rata krajem XVII vijeka utvrđenje je obnavljano i ojačavano, a značajne intervencije nastavljene su i tokom XVIII vijeka, kada Motrilja predstavlja važnu tačku odbrambenog sistema.

Vojni karakter ovog prostora zadržao se i mnogo kasnije. Historičar Esad Rahić ukazuje da prostor današnjeg Gradskog parka nije oduvijek imao funkciju javnog prostora kakvu poznajemo danas, već da je dugo predstavljao dio vojnog kompleksa vezanog za tvrđavu.

Jedno od najmračnijih poglavlja u historiji ovog prostora dogodilo se tokom Drugog svjetskog rata. Prema navodima Rahića, 1942. godine novopazarski Jevreji bili su zatočeni na prostoru Kule Motrilje i u njenoj neposrednoj okolini, prije nego što su odvedeni iz Novog Pazara. Tako je prostor koji je vijekovima imao vojnu i odbrambenu funkciju postao i jedno od mjesta stradanja i progona novopazarske jevrejske zajednice.

Taj podatak Motrilji daje još jedan, težak sloj historijskog pamćenja. Ona nije samo svjedok razvoja grada, njegove vojne i urbane historije, već i mjesto povezano sa jednim od najtragičnijih događaja u historiji Novog Pazara, nestankom njegove jevrejske zajednice tokom Holokausta. Upravo zbog toga historiju Kule Motrilje nije moguće posmatrati samo kroz arhitekturu, vojne funkcije ili turistički značaj. Njeni zidovi pripadaju različitim epohama i čuvaju različita sjećanja, neka na razvoj i odbranu grada, a neka na njegove najteže trenutke. Vijekovima kasnije, vojna funkcija Motrilje je nestala, ali je ostala simbolička vrijednost mjesta.

Motrilja je postala jedan od prepoznatljivih znakova Novog Pazara i dio kolektivnog pamćenja njegovih stanovnika. Njena silueta, zajedno sa tvrđavom, neraskidivo je povezana sa slikom starog gradskog jezgra i historijskim identitetom grada. Novo poglavlje u historiji Kule otvoreno je njenom rekonstrukcijom. Za obnovu je Ministarstvo trgovine, turizma i telekomunikacija izdvojilo 22,7 miliona dinara, a radovi su povjereni kompaniji „Koto“ iz Beograda.

Nakon završetka rekonstrukcije, Kula Motrilja je 15. decembra 2023. godine prvi put otvorena za javnost. Time su građani i posjetioci dobili mogućnost da uđu u objekat koji je vijekovima dominirao ovim dijelom grada, ali čija je unutrašnjost dugo bila nedostupna široj javnosti.

Obnovom je Motrilja dobila i novu namjenu. Nekadašnji vojni i osmatrački objekat prilagođen je muzejskoj prezentaciji i organizovanju kulturnih i umjetničkih sadržaja. Posjetioci danas kroz ovaj prostor mogu da se upoznaju sa nekadašnjom funkcijom Kule, historijom tvrđave i životom Novog Pazara u periodima u kojima je Motrilja imala strateški značaj.

Kula Motrilja danas je u ingerenciji Kulturnog centra Novi Pazar, čime je njena savremena funkcija prvenstveno vezana za kulturu, prezentaciju naslijeđa i otvaranje ovog historijskog prostora prema građanima i posjetiocima.

Upravo ta promjena funkcije možda najbolje govori o odnosu jednog grada prema sopstvenom naslijeđu. Građevina koja je nekada služila za odbranu, a u jednom od najmračnijih perioda historije grada bila i mjesto zatočenja njegovih stanovnika, danas može da bude prostor obrazovanja, kulture i sjećanja.

Motrilja je pritom mnogo više od turističke znamenitosti. Njena vrijednost nalazi se i u činjenici da je dio svakodnevnog iskustva Novog Pazara. Tvrđava, bedemi i prostor oko Kule decenijama su mjesto susreta, šetnje i okupljanja, zbog čega se historijsko naslijeđe na ovom mjestu neposredno prepliće sa savremenim životom grada.

To je posebno važno u Novom Pazaru, gradu čiji su identitet tokom vijekova oblikovali različiti historijski, kulturni i vjerski slojevi. Čuvanje Motrilje zato nije samo pitanje zaštite jedne stare građevine. Ono je dio šire obaveze da se sačuvaju mjesta preko kojih možemo da razumijemo kako je grad nastajao, mijenjao se i razvijao, ali i da ne zaboravimo njegove najteže historijske trenutke.

Status spomenika kulture od izuzetnog značaja govori o njenoj formalnoj vrijednosti, ali ne može u potpunosti da opiše mjesto koje Motrilja ima u identitetu Novog Pazara. Za grad je ona istovremeno historijski spomenik, simbol, mjesto okupljanja i jedna od najvidljivijih veza sa prošlošću.

Pet vijekova nakon što je dobila svoju prvobitnu ulogu, Kula Motrilja više ne osmatra neprijatelja niti upozorava na požare u čaršiji. Sa njenih zidina danas se posmatra jedan sasvim drugačiji Novi Pazar, veći, moderniji i promijenjen, ali grad koji je nastao i rastao upravo oko prostora kojem Motrilja pripada.

Sajma R.